Ruimte voor vertraging
Essay
Ruimte voor vertraging
We leven in een snel veranderende samenleving waarin mensen op zoek zijn naar manieren om zich te onttrekken aan de snelheid waarin deze zich voltrekt. We willen stress vermijden en de gejaagdheid die daarbij komt kijken. De druk begint al op het moment dat je naar school gaat en je als kleine kleuter getoetst en beoordeeld moet worden. Is er nog tijd om te spelen, ervaren en ontdekken? Als kind gaat dat makkelijker dan als volwassene, zodra je een richting hebt gekozen zit je eraan vast. Je kunt niet even verdwalen of lanterfanten, je moet door. Het gevolg is dat mensen vast komen te zitten in een rigide denkpatroon.
Voor een onderzoek dat Goedele gedaan heeft voor de Master Kunsteducatie heeft zij onderzocht hoe het kijken naar kunst kan bijdragen in het bewust worden van je eigen oordeel. Door samen te kijken naar kunst en je observaties en interpretaties te delen kun je in het gesprek gewezen worden op je eigen aannames. Door een geleid gesprek te voeren ontstaat er een bewustwording van je eigen vooroordelen en die van anderen. Tijdens het kijken naar kunst kun je jezelf trainen de tijd te nemen om alle details te bestuderen. Het zorgvuldig kijken zorgt ervoor dat je je in het hier en nu begeeft. Je vertraagt en gaat je eigen werkelijkheid bevragen.
Wieteke van Zeil wijst er in haar boek, Altijd iets te vinden (2020) op hoe je door het kijken naar kunst je mening kunt leren uitstellen. Nu is stress niet te voorkomen door je mening uit te stellen, maar ik zie wel een verband. Zij maakt de vergelijking met social media, hoe die je dwingen om snel ergens iets over te vinden. Echter door de snelheid worden de context en nuance ondergesneeuwd en wordt het moeilijk om een goed oordeel te vormen (2020, p. 10). Door de snelheid waarmee verwachtingen worden gewekt in bijvoorbeeld het bedrijfsleven kun je voorbijgaan aan je eigen bewustzijn. Je ontneemt jezelf de tijd en ruimte om goed te reflecteren op je eigen functioneren en kracht.
Bij het kijken naar kunst middels de VTS-methode heb je geen voorkennis nodig over het te bekijken werk. Je hoeft niets te weten over de bedoeling van de kunstenaar, jij kijkt en interpreteert het werk en deelt dit met anderen. Hoe jij je voelt en je emoties bepalen wat we zien, dus ook hoe wij iets beoordelen. “… je interpreteert je waarneming vanuit die gevoelens” (Van Zeil, 2020, p. 15-16).
Om je bewust te worden van je eigen aannames of gedachtenpatronen is het van belang je gedachten te delen met anderen.
“Kunst geeft soms de vrijheid naar gedachten waar je anders niet meer – of nog niet – bij kon” (Van Zeil, 2020, p. 34). Als je je waarneming beperkt tot je eigen interpretatie zie je dingen over het hoofd. We zien wat we willen zien. Een ander interpreteert en kijkt anders of is opmerkzaam op andere details (Herman, 2016). Door samen het gesprek aan te gaan stel je jezelf open voor de ander.
Praten kun je in een informele of formele setting doen. De ruimte of omgeving waarin je het gesprek voert heeft invloed op je gevoel van veiligheid. De interventie die Emi in de ruimte doet zou invloed kunnen hebben op onze interpretatie. Volgens Herman (2016, p.149) worden waarnemingen gevormd door observaties via alle zintuigen. Door samen aan tafel plaats te nemen moeten we ons op een of andere manier verhouden tot elkaar. Hannah Arendt omschrijft dit heel treffend; “ieder is op zijn manier uniek, iedereen ervaart het leven vanuit een ander perspectief en heeft daarom een ander iets te bieden als hij zijn ervaringen weet om te zetten in ideeën en deze doorgeeft aan anderen” (Dewey, 2011, p. 184). Door het langdurig kijken naar kunst worden we ons bewust van een veronderstelling van de werkelijkheid. We proberen het concept te verduidelijken, bevestiging te zoeken of juist onze werkelijkheid om te keren of los te wrikken. Kunst leert ons te kijken en perspectief te nemen. Door te kijken kunnen we onze grenzen opzoeken van onze eigen sociale concepten. We worden uitgedaagd onze ogen te openen, rigide patronen te ontdekken en het opent onbekend terrein. Door het kijken naar kunst kunnen we ons denken oprekken en flexibel maken. Door samen te kijken en te spreken over dat wat je ziet word je bewust gemaakt van die flexibiliteit.
Vanuit jouw positie (jouw normen, waarden, cultuur) verhoud jij je tot de ander en communiceer je met elkaar om tot elkaar te komen. Aan tafel kun je verhalen delen, maar ook eten. Eten is een manier om naast het kijken naar kunst en ruimtebeleving verhalen te delen. Heeft het samen eten ook invloed op onze tijdsbeleving?
Vanuit mijn expertise als kunsteducator denk ik dat kunst je kan helpen om die interne processen beter te duiden en te begrijpen. Om dat te toetsen gaan wij, Antoon Wellens en Emi Tsutsushio, een samenwerking aan. Een interdisciplinaire samenwerking waarbij we willen onderzoeken of deze aanname klopt. Een inspiratiebron voor dit experiment is de term ‘eatscape’, deze hebben we ontleend aan de thesis van Chotima Ag-ukrikul, Let’s Eat Together. Methods and Tools for Inclusive City Design Practice:
Eatscape is a construction of eat and landscape, and defined here as a fluid landscape which is shaped by people and their performance in shared physical and social settings while the practice of commensality occurs.
(Ag-ukrikul, 2019, p. 3)
Hoe kunnen sociale aspecten, actie en interactie tussen mensen, en ruimtelijke aspecten zoals vorm en materiaal (Ag-ukrikul, 2019, p. 2) van invloed zijn op onze ervaring van tijd.
Kortom wij willen onderzoeken hoe het samen kijken, ruiken, proeven en ervaren invloed kan hebben op ons geestelijk welzijn.
Bronnen:
· Ag-ukrikul, C. (2019, oktober). Let’s Eat Together Methods and Tools for Inclusive City Design Practice. Chalmers, Architecture and Civil Engineering, Building Design. https://research.chalmers.se/en/publication/513239
· Biesta, G. (2015). Het prachtige risico van onderwijs (4e ed.). Culemborg: Phronese.
· Dewey, J., & Berding, J. W. A. (2011). John Dewey over opvoeding, onderwijs en burgerschap: een keuze uit zijn werk. Amsterdam: SWP.
· Herman, A. E. (2016). De kunst van het observeren (1ste editie). Amsterdam: Atlas Contact, Uitgeverij.
· van Zeil, W. (2020). Altijd iets te vinden (1ste editie). Atlas Contact.
Voor meer informatie over Antoon Wellens: https://www.linkedin.com/in/antoon-wellens-1b724b17/
Voor meer informatie over Emi Tsutsushio: www.studioemit.com.